Phát triển năng lực AI cho doanh nghiệp đang trở thành ưu tiên của nhiều tổ chức trong quá trình chuyển đổi số. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp đầu tư mạnh vào AI nhưng hiệu quả mang lại vẫn mờ nhạt, thậm chí gây xáo trộn trong vận hành. Nguyên nhân thường không đến từ công nghệ, mà xuất phát từ những sai lầm trong cách tiếp cận phát triển năng lực AI. Tư duy triển khai lệch hướng, đào tạo thiếu gắn kết với công việc và kỳ vọng sai về vai trò của AI đang khiến doanh nghiệp đi chậm hoặc đi sai ngay từ đầu.
Nhầm lẫn giữa “mua công nghệ AI” và “phát triển năng lực AI”
Nhiều doanh nghiệp bắt đầu phát triển năng lực AI bằng cách mua phần mềm, nền tảng hoặc giải pháp AI sẵn có. Cách tiếp cận này tạo cảm giác đã “làm AI”, nhưng thực tế mới chỉ dừng ở việc sở hữu công nghệ, chưa hình thành năng lực sử dụng và làm chủ AI.
Công nghệ AI chỉ là công cụ. Nếu đội ngũ không hiểu AI vận hành như thế nào, giới hạn ở đâu và cần kiểm soát ra sao, AI sẽ nhanh chóng bị bỏ quên hoặc sử dụng sai mục đích. Khi đó, giá trị tạo ra phụ thuộc hoàn toàn vào nhà cung cấp, còn doanh nghiệp không tích lũy được năng lực nội bộ.
Phát triển năng lực AI cho doanh nghiệp đòi hỏi đầu tư vào con người, tư duy và quy trình. Nhân sự cần biết cách đặt vấn đề đúng cho AI, đánh giá đầu ra, chịu trách nhiệm với quyết định có sự hỗ trợ của AI và điều chỉnh cách sử dụng theo bối cảnh thực tế. Chỉ khi năng lực này được hình thành, công nghệ AI mới thực sự trở thành đòn bẩy cho vận hành và tăng trưởng dài hạn.
Tập trung dạy công cụ AI mà bỏ qua tư duy và nguyên lý nền tảng
Nhiều chương trình đào tạo hiện nay tập trung gần như hoàn toàn vào cách sử dụng công cụ AI, từ thao tác phần mềm đến viết prompt theo mẫu. Cách tiếp cận này giúp người học làm quen nhanh, nhưng lại thiếu chiều sâu để hiểu AI đang hoạt động dựa trên những nguyên lý nào.
Khi không được trang bị tư duy nền tảng, nhân sự dễ sử dụng AI theo cảm tính hoặc sao chép cách làm sẵn có. Kết quả tạo ra thiếu tính nhất quán, khó đánh giá độ tin cậy và tiềm ẩn rủi ro khi áp dụng vào các bối cảnh phức tạp liên quan đến dữ liệu hoặc ra quyết định.
Năng lực sử dụng AI hiệu quả cần bắt đầu từ việc hiểu cách mô hình tạo ra đầu ra, đâu là giới hạn và vai trò kiểm soát của con người nằm ở đâu. Khi nắm được những nguyên lý này, đội ngũ mới có thể sử dụng công cụ AI một cách linh hoạt, có trách nhiệm và phù hợp với mục tiêu vận hành thực tế.
Phát triển năng lực AI rời rạc, không theo lộ trình
Việc triển khai AI theo từng nhu cầu riêng lẻ của các phòng ban đang diễn ra khá phổ biến. Mỗi nhóm tự chọn công cụ, tự học cách sử dụng và áp dụng theo cách hiểu của mình, dẫn đến sự thiếu đồng bộ trong toàn bộ hệ thống.
Cách làm này khiến kiến thức và kinh nghiệm bị phân mảnh, khó chia sẻ và không thể nhân rộng. AI tồn tại ở nhiều điểm nhỏ lẻ, nhưng không tạo thành năng lực chung, đồng thời làm gia tăng chi phí và rủi ro trong vận hành.
Khi không có lộ trình rõ ràng, doanh nghiệp khó xác định nên phát triển AI đến mức nào ở từng giai đoạn. Một khung năng lực theo cấp độ giúp việc đào tạo, ứng dụng và quản trị AI được kết nối chặt chẽ hơn, từ đó tạo nền tảng để mở rộng trong dài hạn.
Kỳ vọng AI thay thế con người quá sớm
Trong quá trình triển khai AI, không ít doanh nghiệp đặt mục tiêu tự động hóa tối đa ngay từ đầu. AI được nhìn nhận như giải pháp thay thế con người trong xử lý công việc, phân tích hay ra quyết định, thay vì công cụ hỗ trợ nâng cao năng lực làm việc.
Cách tiếp cận này dễ dẫn đến việc giao phó quá nhiều trách nhiệm cho hệ thống khi dữ liệu, quy trình và cơ chế kiểm soát chưa hoàn thiện. Sai lệch đầu ra có thể không được phát hiện kịp thời, trong khi trách nhiệm cuối cùng lại không được xác định rõ ràng.
Hiệu quả của AI chỉ được phát huy khi con người giữ vai trò đánh giá, điều chỉnh và chịu trách nhiệm. Đặt kỳ vọng đúng giúp AI trở thành trợ lý mạnh mẽ trong vận hành, thay vì nguồn rủi ro đến từ việc tự động hóa quá sớm.
Đào tạo AI không gắn với công việc và bài toán thực tế
Không ít khóa học AI hiện nay được xây dựng theo hướng tổng quát, thiên về lý thuyết hoặc minh họa bằng ví dụ mẫu. Người học tiếp nhận kiến thức, nhưng khó kết nối với các nhiệm vụ và vấn đề đang tồn tại trong công việc hằng ngày.
Khi nội dung đào tạo tách rời thực tế vận hành, khả năng áp dụng sau khóa học gần như không rõ ràng. Kiến thức nhanh chóng bị bỏ quên, trong khi quy trình làm việc vẫn giữ nguyên, khiến AI không tạo ra thay đổi đáng kể.
Hiệu quả chỉ xuất hiện khi việc đào tạo xuất phát từ bài toán cụ thể của từng bộ phận. AI cần được đưa vào xử lý dữ liệu thật, quy trình thật và quyết định thật, thay vì dừng lại ở mức hiểu khái niệm hay thao tác công cụ.
Phát triển năng lực AI nhưng không có cơ chế quản trị
Việc phát triển năng lực AI cho doanh nghiệp nếu chỉ dừng ở đào tạo và triển khai sử dụng, nhưng thiếu cơ chế quản trị đi kèm, sẽ nhanh chóng bộc lộ rủi ro trong vận hành. AI được dùng ở nhiều vị trí khác nhau, song không có nguyên tắc chung về phạm vi sử dụng, trách nhiệm hay tiêu chuẩn đánh giá đầu ra.
Trong tình huống đó, dữ liệu dễ bị dùng sai mục đích, kết quả do AI tạo ra khó kiểm soát độ tin cậy, còn trách nhiệm khi xảy ra sai lệch lại không rõ ràng. Càng mở rộng ứng dụng AI, mức độ rủi ro về pháp lý, bảo mật và chất lượng quyết định càng tăng.
Quản trị AI không phải để hạn chế sáng tạo, mà để tạo khung an toàn cho việc sử dụng. Cơ chế rõ ràng về dữ liệu, quyền truy cập, vai trò phê duyệt và kiểm soát đầu ra giúp năng lực AI được phát triển theo hướng bền vững, thay vì trở thành điểm yếu tiềm ẩn trong hệ thống doanh nghiệp.
Ban lãnh đạo không tham gia vào quá trình phát triển năng lực AI
Khi ban lãnh đạo không tham gia vào quá trình phát triển năng lực AI cho doanh nghiệp, AI thường bị xem là vấn đề kỹ thuật hoặc nhiệm vụ riêng của bộ phận IT, dữ liệu hay chuyển đổi số. Việc thiếu sự hiện diện ở cấp quyết định khiến các hoạt động liên quan đến AI không có định hướng rõ ràng về mục tiêu và ưu tiên.
Trong bối cảnh đó, đào tạo và triển khai AI dễ rơi vào trạng thái manh mún, chạy theo công cụ hoặc xu hướng bên ngoài. AI được thử nghiệm ở nhiều điểm nhỏ lẻ, nhưng không gắn với chiến lược kinh doanh, hiệu quả vận hành hay các chỉ số mà lãnh đạo thực sự quan tâm.
Sự tham gia của ban lãnh đạo đóng vai trò then chốt trong việc xác định AI được dùng để giải quyết vấn đề gì và phát triển đến mức nào là phù hợp. Khi lãnh đạo hiểu và đồng hành, năng lực AI mới được dẫn dắt theo hướng có kiểm soát, gắn chặt với mục tiêu dài hạn và tạo ra giá trị thực cho doanh nghiệp.
Phát triển năng lực AI cho doanh nghiệp không phải là bài toán công nghệ, mà là bài toán về tư duy, con người và cách tổ chức vận hành. Khi tránh được những sai lầm phổ biến trong đào tạo, triển khai và quản trị, AI mới có thể phát huy vai trò hỗ trợ ra quyết định và tối ưu hiệu suất. Một lộ trình rõ ràng, có sự tham gia của lãnh đạo và gắn chặt với công việc thực tế giúp năng lực AI được xây dựng bền vững. Đó cũng là nền tảng để doanh nghiệp chủ động trước những thay đổi của công nghệ, thay vì bị cuốn theo xu hướng ngắn hạn.
